Cờ Dịch chứa đựng tư tưởng cốt lõi của Kinh Dịch cũng như Vương Đạo – đường lối dùng đức, tài để trị vì thiên hạ của người quân tử.

Kinh Dịch là hệ thống tư tưởng triết học lâu đời của người Á Đông, ra đời cách đây khoảng 5.000 năm. Nó không những cung cấp hiểu biết về bản chất của nhân sinh và vũ trụ, mà còn cho phép con người đưa ra những dự đoán dựa trên những kết quả có tính siêu nhân quả. Kinh Dịch được vận dụng vào rất nhiều lĩnh vực của cuộc sống như thiên văn, địa lý, quân sự, nhân mệnh…

Kinh Dịch có vai trò quan trọng trong xã hội Á đông. Những người tham gia công việc trị vì thiên hạ, gọi chung là người quân tử đều phải am hiểu Kinh Dịch. Thậm chí, người Nhật có phương châm “bất học dịch, bất đắc nhập các” từ lâu, tức là không biết về Kinh Dịch thì đừng tham gia vào chính phủ.

Ngày nay, Dịch học lan tỏa mạnh mẽ, không chỉ tại những nơi nó từng phát triển như Trung Quốc, Việt Nam, Nhật Bản, Hàn Quốc, mà còn hấp dẫn cả giới học giả phương Tây. Tuy các tài liệu về Kinh Dịch nhận được sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, nhưng chưa thực sự được đông đảo quần chúng chú ý, đặc biệt là giới trẻ.

Là người yêu thích và dành nhiều thời gian nghiên cứu về Kinh Dịch, tôi mong muốn giảng dạy Kinh Dịch cho học sinh tiểu học – những mầm non của đất nước, vì thế đã sáng tạo ra cờ Dịch. Qua đó, tôi hy vọng giúp Kinh Dịch trở nên gần gũi hơn bằng những bước cờ.

Hiện tại, tôi đã xây dựng phần mềm chơi cờ Dịch với máy – tên là Zicky. Phần mềm này hoàn toàn miễn phí, đã có mặt trên các kho ứng dụng cho điện thoại di động. Bạn có thể tìm hiểu chi tiết tại đây.

Lạc Thư – tinh hoa Dịch học

Lạc thư là một trong những đồ hình cơ bản của Kinh Dịch, là một ma phương toán học thời cổ đại được biểu diễn bằng lối Kết Thằng. Tương truyền, Lạc Thư được tìm thấy trên lưng của rùa thần, chứa đựng bí mật của trời đất.

Học được gì qua cờ Dịch - 'đạo của người quân tử'.

Lạc thư trong Kinh Dịch.

Mối liên hệ đặc biệt giữa các con số trong Lạc Thư là: 5 = 6 – 1 = 7 – 2 = 8 – 3 = 9 – 4. Các số lẻ 1, 3, 7, 9 đại diện cho Dương (trời). Các số chẵn 2, 4, 6, 8 đại diện cho Âm (đất). Con số 5 nằm ở trung tâm đại diện cho Nhân (người).Các cặp số (1, 6), (3, 8), (7, 2), (9, 4) thể hiện triết lý Âm-Dương, hai mặt đối lập của vũ trụ. Các bộ ba số (1,6,5), (3,8,5), (7,2,5), (9,4,5) thể hiện triết lý Thiên-Địa-Nhân, ba thành phần cấu tạo nên thế giới.

Cờ Dịch được tạo thành dựa trên những triết lý ẩn chứa trong Lạc Thư. Nếu như trong cờ vây, cờ tướng hay cờ vua, người chơi tập trung tìm cách chiếm đất hay tiêu diệt quân đối phương, thì trong cờ Dịch, người chơi chỉ cần thay đổi vị trí các quân cờ để xoay chuyển cục diện.

Cách chơi cờ Dịch

Cũng giống như bàn cờ tướng cổ, bàn cờ Dịch là hình vuông gồm 9 đường dọc và 9 đường ngang cắt nhau vuông góc, tạo nên 81 điểm đặt quân. Mỗi bên có một cung vua hình vuông do 9 điểm hợp thành, có hai đường chéo xuyên qua.

Mỗi ván cờ lúc bắt đầu phải có đủ 18 quân, chia đều cho mỗi bên gồm 9 quân Xanh và 9 quân Đỏ. Mỗi quân cờ tượng trưng cho một con số, được bố trí theo Lạc Thư.

Học được gì qua cờ Dịch - 'đạo của người quân tử'.

Có thể hình dung một cách sinh động, sự sắp xếp các quân cờ như trên giống một buổi chầu triều. Vua ngồi ở chính giữa, văn võ bá quan chia làm hai nhóm, ngồi ở hai bên. Trong quan niệm của người Á Đông từ ngàn xưa, số 5 muôn phần cao quý, tượng trưng cho Vua. Tám con số còn lại trong cờ Dịch tượng trưng cho Sĩ, chia làm hai nhóm lẻ – chẵn, tả – hữu.

Vua và Sĩ là những người quân tử, mỗi lượt có thể đi từ một đến hai bước (điểm) theo 8 hướng. Giống cờ tướng, quân Vua trong cờ Dịch bị giới hạn di chuyển trong cung, thể hiện nét tư duy đặc thù của phương Đông. Tuy nhiên, nếu như Sĩ trong cờ tướng có nhiệm vụ “hộ giá” cho vua và chỉ có thể di chuyển trong cung, thì Sĩ trong cờ Dịch có nhiệm vụ “phò tá” vua trị vì thiên hạ, chỉ chung tất cả văn võ bá quan, và có thể di chuyển khắp bàn cờ.

Vua là người đứng đầu một nước, là người hội tụ được lòng dân; chỉ cần kiểm soát được vua của một nước là có thể kiểm soát dân của đất nước đó. Do vậy, mục đích của người chơi cờ Dịch là tìm cách dùng Sĩ bên mình kiểm soát Vua của đối phương.

Vua thì cao hơn Sĩ một bậc, nên một Sĩ thì không thể kiểm soát được Vua; phải có hai Sĩ, đủ tả – hữu thì mới có thể thành sự. Như đã nêu ở trên, có bốn cặp tả – hữu là (1, 6), (3, 8) (7, 2) (9, 4); trong đó, 1 là tả của 6, 6 là hữu của 1 và tương tự với các cặp còn lại.

Mỗi bên có thể sử dụng một cặp tả – hữu của mình để kiểm soát Vua của đối phương, hành động này gọi là “Hợp sức”. Ngoài ra, người chơi cũng có thể dùng một Sĩ của mình tạo thành cặp tả – hữu với một Sĩ của đối phương, như thế gọi là “Lợi dụng”. Tuy nhiên, chỉ dùng một cặp tả – hữu theo cách thông thường thì chưa đủ để kiểm soát Vua của một nước.

Chữ Sĩ được tạo thành từ chữ Nhất và chữ Thập . Người xưa quan niệm Sĩ là tầng lớp tinh hoa nhất sau Vua, đứng đầu trong tứ dân: sĩ, nông, công, thương. Sĩ còn là những người đức, tài vẹn toàn. Luật thắng trong cờ Dịch cũng được tạo nên dựa trên hai quan niệm đó, bao gồm luật chữ Nhất và luật chữ Thập.

Luật chữ Nhất quy định: một cặp tả – hữu có thể khống chế Vua khi ba quân cờ nằm liên tiếp, cách đều nhau trên cùng một đường ngang/dọc/chéo; quân Vua có thể nằm ở chính giữa hoặc một trong hai đầu.

Luật chữ Thập quy định: một cặp tả – hữu có thể khống chế Vua khi hai quân Sĩ nằm trên hai đường ngang/dọc/chéo vuông góc đi qua quân Vua; hai quân Sĩ cách đều quân Vua; không có quân khác xen vào giữa.

Nguyễn Hữu Khánh